Terug

Is de overheid een bedrijf?

Dit artikel is een uitgebreide versie van mijn publicatie vorig jaar in het VNG-magazine. Wat doet die gemeente allemaal? En door wie en hoe wordt dat vervolgens gecontroleerd? Of is de gemeente soms net een gewoon bedrijf met een eigen privacy waardoor het gemeentebestuur allerlei zaken geheim te houden. En dienen raadsleden daar dan hun mond over te houden?

Als gemeenten met hun tijd mee willen gaan zullen ze alles op alles moeten zetten om de betrokkenheid van hun inwoners te vergroten. Heel veel verbeteringen die de betrokkenheid kunnen vergroten zijn al onder de huidige wetgeving mogelijk. (zie ook: www.vernieuwingsimpuls.nl) Dank zij Elzinga komen daar de komende tijd nieuwe mogelijkheden bij.

Het belangrijkste is echter dat een gemeentebestuur de bereidheid heeft om haar eigen functioneren en vooral ook haar houding kritisch te bezien.

Voorwaarde is dan wel dat de samenwerkingsrelaties worden herzien tussen alle vier betrokken actoren in de gemeente: het college, de raad, het ambtelijk apparaat en de inwoners.

Als het gaat om het vergroten van invloed en betrokkenheid van de burgers bij het lokale bestuur is het volgens Elzinga van belang dat:
"weer helder is wie de baas is in de gemeente: het democratisch gekozen bestuur. Dit betekent dat het ambtelijk apparaat als zelfstandige actor, een stapje terug zal moeten doen" (einde citaat)

Ik ben het hier mee eens maar overigens wel van mening dat, als het goed is, het maar een klein stapje terug hoeft te zijn.

De beleidsvoorbereiding en - uitvoering blijft immers voor het allergrootste deel een ambtelijk gebeuren. Klantgerichtheid is daarbij noodzaak. Een dergelijke attitude, wordt overigens steeds vaker door de gemeentelijke medewerkers enthousiast nagestreefd.
Ten aanzien van de beleidsvórming en beleidsevaluatie zou er wél het een en ander kunnen worden verbeterd.

Transparantie
Uitgangspunt dient daarbij te zijn dat de besluitvorming over het te voeren beleid qua proces en inhoud duidelijk en spiraalsgewijs wordt toegewerkt naar het beste voorstel, op basis van de inbreng van burgers.

Met name de rol van het college, als "spin in het web" is daarbij van belang. De besluitvorming in het college dient zo open mogelijk plaats te vinden. En, nogmaals, daarbij dienen belanghebbende en geïnteresseerde inwoners optimaal betrokken te worden.

Zeker zo belangrijk is dat alle adviezen waarover het college bij haar besluitvorming een afweging maakt, (ook als het college heeft besloten er van af te wijken), bij het aanbieden van het raadsvoorstel aan de raad ter beschikking worden gesteld. En eveneens, als men daar om vraagt, aan de pers en de burgers.

Overigens: het is niet altijd noodzakelijk dat deze beleidsadviezen, als zij ambtelijk tot stand zijn gekomen, tot een individuele ambtenaar herleidbaar zijn. Presentatie door een afdeling, dienst of sector is ook mogelijk.

Door een dergelijke brede en aktieve informatievoorziening wordt het waarom van het collegebesluit helder en als adviezen genegeerd zijn, wordt het college ook gedwongen om dat duidelijk te beargumenteren. Voor de raad wordt het daardoor veel eenvoudiger om de collegebesluiten te volgen en te controleren.Ook is het natuurlijk mogelijk dat de alternatieven in het voorstel zelf worden aangegeven en afgewogen. Door deze open communicatie kan iedereen de onderliggende argumenten op hun waarde schatten en de mogelijke politieke invulling die het college aan het besluit heeft gegeven wordt ook duidelijk.

Het risico dat de ambtenaren (als de zogenaamde vierde macht) of de externe adviesbureaus (wel eens als zesde macht aangeduid) eigenlijk het beleid bepalen in plaats van de politiek wordt op deze wijze gereduceerd.

Minister van Binnenlandse Zaken de Vries heeft onlangs het volgende verklaard: "de essentie van openbaar bestuur is niet dat je verantwoordelijkheid draagt, maar ook dat je verantwoording aflegt", en ook: "Openbaarheid en transparantie zijn essentieel; alles dient verantwoord te worden
Ik ben het met de minister eens. Naar mijn overtuiging is openbaarheid een groot goed.

Openbaarheid en onderhandelingen
In contacten met het bedrijfsleven is het zelfs een belangrijke voorwaarde waardoor de gemeentelijke integriteit wordt gewaarborgd. Met een korte toelichting zal dat duidelijk worden:
Elke overheid is gericht op het algemeen belang; een bedrijf daarentegen (en daar is op zich niets mis mee) op opbrengst-maximalisatie en kostenreductie.
Overheidsdienaren behoren zich daarom terughoudend op te stellen in contacten met het bedrijfsleven en bovendien open en transparant verantwoording af te leggen. Zeker waar er mogelijk sprake is van persoonlijke gunsten is uiterste terughoudendheid geboden. Een bedrijf doet nooit zomaar iets! Niet voor niets zijn er in de Houtense integriteitnota duidelijke afspraken over dit soort contacten gemaakt.

Het is niet verstandig om als college (soms ook vertegenwoordigd door ambtenaren) afspraken te maken met zakelijke partijen die niet door de raad in alle openbaarheid kunnen worden gecontroleerd. Met "een moderne vorm van bestuur", zoals men het soms probeert te verkopen, heeft een dergelijke handelwijze niets van doen. Het argument dat wordt aangevoerd dat open(baar)heid de belangen van de gemeente kan schaden, is een defensief argument en bij nadere beschouwing niet te handhaven.

Integendeel: die openbaarheid is juist een voordeel voor de overheid.

Immers als van tevoren aan de zakelijke gesprekspartner wordt duidelijk maakt dat de gemeentelijke onderhandelaars "op enig moment aan de raad en de bevolking verantwoording moeten afleggen over de te maken afspraken en de manier waarop die zijn gemaakt" zal een partner die haar eigen belangen net iets hoger acht dan het algemeen belang waar de overheid voor staat, zich wel twee keer bedenken voor hij de gemeentelijke onderhandelaars "op het verkeerde been zet."

Uitgangspunt zal moeten zijn dat de gemeentelijke onderhandelaars en de vertegenwoordigers van marktpartijen waar zaken mee zal worden gedaan van tevoren afspreken dat slechts zaken die concurrentiegevoelig zijn (dat kan overigens voor beide partijen gelden) vertrouwelijk zullen zijn en blijven.
De gemeenteraad krijgt op deze wijze de mogelijkheid om in alle openbaarheid haar controlerende taak ten volle uit te oefenen..

Samenvatting
Openbaarheid en betrokkenheid van burgers is de regel; geheimhouding, vertrouwelijkheid en het niet betrekken van inwoners uitzondering. Bij het besluit of zaken als vertrouwelijk of geheim kunnen worden bestempeld worden de richtlijnen van de WOB gehanteerd.

auteur : Wouter van Kouwen

top | terug