Terug

Democratie in de 21 ste eeuw

In vogelvlucht trekt de lezer door de eeuwen om uiteindelijk uit te komen bij de democratie zoals die op dit moment functioneert.

Definitie
Zoals bekend betekent het woord “democratie” eigenlijk: regering door het volk. Het zal duidelijk zijn dat dit niet letterlijk kan worden opgevat; dat zou praktisch niet mogelijk zijn. Wel betekent het dat iedere burger recht heeft op gelijke inbreng bij het nemen van politieke besluiten

Een dilemma
Een probleem daarbij is dat niet iedereen dezelfde informatie heeft. En dan komt de volgende vraag naar voren: hoe kunnen mensen die niet op de hoogte zijn van relevante feiten een zinvolle bijdrage leveren aan het nemen van de juiste beslissingen?

Een wandeling door de historie
Voordat de democratie voet aan de grond kreeg kende de wereld bestuursvormen zoals de aristocratie en het verlicht despotisme die voor dit dilemma een oplossing hadden. De macht lag bij de meest machtige vertegenwoordigers uit de bovenlaag van de samenleving. Overigens speelde de religieuze top daarin heel vaak een grote rol.
Maar in de loop der eeuwen bleek dit toch niet te functioneren. De wereldbeelden en levensomstandigheden van machthebbers en onderdanen gingen steeds verder uit elkaar lopen Daardoor kwam de macht van de elite ter discussie en uiteindelijk verloren zij hun legitimiteit. De geschiedenis heeft geleerd dat als macht niet gebaseerd is op gezag het uiteindelijk gedoemd is te verdwijnen.
Het ging zeker niet zonder slag of stoot, maar uiteindelijk verdwenen de aristocraten en verlichte despoten van het toneel.
Als gevolg van o.a deze ontwikkeling veranderde de bestuursvorm schoksgewijs in de richting van wat wij nu democratie noemen.
Ook uit ethisch oogpunt was dat een goede ontwikkeling. De toenmalige machthebbers claimden (op het laatst tegen beter weten in) dat zij het gelijk aan hun zijde hadden, en daardoor meenden zij het recht te hebben hun beleving van de waarheid dwingend op te leggen aan hun onderdanen. En dat ging heel ver, tot zelfs tot in de privé-sfeer.
Tegenwoordig zijn wij van mening dat een dergelijke handelwijze feitelijk in strijd is met de menselijke waardigheid, waarin mensen het recht hebben om eigen waarden en normen, inzichten en standpunten te ontwikkelen, koesteren en uit te dragen.

De kern van de zaak
Deze menselijke waardigheid is het fundament van onze democratie. Ongeacht de omstandigheden waaronder een mens verkeert, ongeacht zijn eigenschappen, denkbeelden en gedragingen, in principe is elk mens uniek en dient in die uniciteit door de anderen te worden gerespecteerd. (en vice versa uiteraard) Dit principe vormt niet voor niets de grondslag van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens!
Gevolg van het (h)erkennen van menselijke waardigheid en uniciteit als basis van ons politiek handelen is dat de rechten van minderheden altijd dienen te worden gerespecteerd.
Democratie is dus niet zozeer het recht van de meerderheid om te doen wat haar goeddunkt, maar meer nog het recht van de minderheid haar waardigheid gerespecteerd te zien.
Uiteraard kan dit geen oproep zijn om elk meerderheidsbesluit a priori als verdacht te bestempelen. Het gaat er om dat binnen het besluit van de meerderheid ook de rechten van de minderheid optimaal worden meegenomen. Dat is de echte democratische toets: niet alleen neuzen tellen, maar alle neuzen tellen mee!

Op zoek naar de wil van het volk?
Terug naar mijn dilemma: hoe kunnen we iedereen laten meepraten en -stemmen in onze democratie? Is volkssoevereiniteit; directe democratie wellicht een oplossing?
Ik denk van niet.
Rousseau die de grondlegger was van het idee van de directe democratie ging uit van de natuurlijke vrijheid van elk individu. Elk individu was in zijn visie verplicht om, als het om algemene beleidszaken gaat, gehoorzaam te zijn aan de optelsom van alle individuele “willen”: de volonté générale. Iedereen moest als het ware daarvoor zijn eigen vrije wil opzij zetten. En vervolgens moest men daar ook aan gehoorzamen en naar leven. Het zal duidelijk zijn dat er enige spanning zit in deze visie van Rousseau: hoe kunnen mensen hun vrije mening opgeven voor een grootste gemene deler waar zij, als zij het zelf zouden kunnen bepalen, mogelijk niets van zouden willen weten? En bovendien: hoe wordt die algemene wil eigenlijk bepaald, waar en door wie? Is het niet een utopie dat daarin de wil van een ieder in gelijke mate zal doorklinken? En als dat al zo is, hoe meet je dat dan?
Het stellen van deze vragen is het geven van het antwoord: directe democratie is een concept waarbij de meerderheid de minderheid haar wil oplegt en waarbij de minderheid ook nog eens wordt geprobeerd wijs te maken dat ze haar eigen wil volgt (opgenomen in de volonté générale) De onhoudbaarheid van dit concept werd al snel duidelijk en weldra ontstonden er in meerdere landen parlementen; een democratie met volksvertegenwoordigers.

Dan toch maar de parlementaire democratie!
Deze vorm is ook nu, met alle onvolkomenheden die er aan kleven, nog steeds de beste vorm van openbaar bestuur omdat de wil van het volk door middel van vertegenwoordigers in de arena van parlement of gemeenteraad kan worden vertaald in concreet beleid.
Is de menselijke waardigheid in dit parlementair systeem automatisch gewaarborgd?
Om den drommel niet! Ook hier past scepsis, een kritische zin en zullen de juiste procedures scherp moeten worden bewaakt, omdat anders de grondrechten van de burgers en hun waardigheid gevaar kunnen lopen.
Essentiëler is daarbij dat de grondrechten van individuen en organisaties door de overheid worden geformuleerd. Dat is niet alleen van belang om de minderheden daardoor die grondrechten te verschaffen maar zeker ook om de meerderheid een instrument te geven waar zij haar besluiten aan kan toetsen.

Grondrechten en spelregels
Enkele grondrechten die te maken hebben met de relatie overheid / burger wil ik, zij het niet uitputtend (zie ook de Universele Verklaring) hier noemen:
-het respecteren dat mensen / organisaties meningen hebben die afwijken van de mening van de meerderheid.
-het toestaan dat mensen hun eigen leven naar eigen inzichten inrichten.
-Daar waar de overheid in het algemeen belang regels stelt en die worden overtreden heeft de overheid het recht om die regels te handhaven. Maar altijd met respect voor de mens en voor de afwegingen die hij heeft gemaakt.

In praktische zin zijn de volgende spelregels nog van belang:

• De overheid is dienaar van de gehele samenleving, niet slechts van een deel daarvan.
• Heel belangrijk is een open en eerlijke informatievoorziening. Hierboven noemde ik al het dilemma dat niet iedereen gelijk geïnformeerd is. Honderd procent informatie voor een ieder is uiteraard niet haalbaar, maar het is wel heel goed mogelijk om betrokken burgers alle relevante informatie te geven waar zij belang bij hebben. In algemene zin geeft het begrip: “openbaar bestuur” trouwens al de opdracht van openbaarheid en transparantie.
• Niet teveel poldermodel in de negatieve betekenis van “achterkamertjes”
• Invoering van het referendum waardoor het idee “iedere stem telt” vaker dan eens in de vier jaar wordt toegepast. Hierbij is het niet de bedoeling dat de gekozen bestuurders langs een omweg door de volkswil worden gepasseerd. Dat zou de nadelen van de volkssoevereiniteit weer manifest maken. Nee; gekozen volksvertegenwoordigers besturen in een open dialoog met de samenleving. Een referendum is in de parlementaire democratie dan een soort extra veiligheidsklep. Als er gerede twijfel is dat de gekozen bestuurders en vertegenwoordigers zich “vergissen”, kan de bevolking om haar oordeel gevraagd worden.
• Tenslotte toetsing van besluiten op rechtmatigheid. In de grondwet staan de grondrechten van een ieder geformuleerd. Hoe vaak kijken we daar in de dagelijkse praktijk nog naar???

Houten, juni 2001,

Wouter van Kouwen

Met dank aan: A. Soeteman, J. van Putten, Thorbecke, Jean Jaques Rousseau en Socrates

auteur : Wouter van Kouwen

top | terug